Ο τέταρτος μήνας του χρόνου, ο όγδοος στο εκκλησιαστικό ημερολόγιο, ο δεύτερος στο ρωμαϊκό και ο δέκατος στο αττικό ημερολόγιο.
Δεν είναι τυχαίο ότι ο Απρίλιος, ο κατεξοχήν μήνας της άνοιξης, έχοντας κι αυτός, όπως όλοι οι άλλοι μήνες λατινική την προέλευση*, πλάστηκε από το λατινικό ρήμα aperio (Απρίλιος < λατ. aprilis < aperio), που σημαίνει ‘ανοίγω’. Κατ’ άλλους προέρχεται από το Αφρώ (η), που είναι συγκεκομμένος τύπος του αρχαίου Αφροδίτη, επειδή οι Ρωμαίοι θεωρούσαν τον μήνα αυτό αφιερωμένο στη θεά Venus (Αφροδίτη). Το 65 μ.Χ. ο Νέρωνπροσπάθησε να μετονομάσει τον Απρίλιο σε Νερώνιο (Neronius), σε ανάμνηση της σωτηρίας του μετά από μια αποτυχημένη απόπειρα δολοφονίας του, αλλά η ονομασία αυτή δεν επικράτησε.
Ο Απρίλιος είναι η καρδιά της άνοιξης (άνοιξη: μια λέξη που δηλώνει εκφραστικότατα το άνοιγμα της φύσης [του καιρού, των λουλουδιών, των φυτών γενικότερα κ.ο.κ.], η οποία λέξη υποκατέστησε στη δημώδη βυζαντινή την ετυμολογικώς αδιαφανή λέξη έαρ).
Οι ημέρες μεγαλώνουν (ανοίγουν) και η φύση πανηγυρίζει την ξαναγέννησή της. Ο Απρίλιος μαζί με τον Μάιο είναι οι κατεξοχήν μήνες των λουλουδιών, γι’ αυτό και η ονομασία Απριλομάης: “Ο Απρίλης με τα λούλουδα κι ο Μάης με τα ρόδα” – “Ο Απρίλης έχει τη δροσιά κι ο Μάης τα λουλούδια”.
Η βροχή του Απριλίου θεωρείται πολύ ευεργετική, γι’ αυτό οι γεωργοί λένε πως “αν κάμει ο Μάρτης δυο νερά κι ο Απρίλης άλλο ένα, χαρά σ’ εκείνον τον ζευγά που ’χει πολλά σπαρμένα”. Στη Θράκη το βρόχινο νερό της πρωταπριλιάς θεωρείται θεραπευτικό. Παλαιότερα το μάζευαν σε μπουκάλι και το έδιναν στους αρρώστους.
Δεν είναι όμως ο Απρίλιος πάντοτε καλοκαιρινός: “Το κρύο φύλαε ως τ’ Απριλιού τις δώδεκα· ακόμα και στις δεκαοχτώ πέρδικα ψόφησε στ’ αβγό”.
Ο λαός δίνει στον Απρίλιο και τα καθόλου ποιητικά επίθετα του Ξεροκοφινά και Τιναχτοκοφινίδη ή Τιναχτοκοφινίτη, γιατί κατά τον μήνα αυτόν τελειώνουν οι φτωχές κατά κανόνα συγκομιδές των γεωργών και τινάζονται έτσι τα κοφίνια. Ο Απρίλιος όμως αποζημιώνει τους γεωργούς, επειδή τις περισσότερες φορές κατά τη διάρκειά του εορτάζονται οι εορτές του Πάσχα και του Αγίου Γεωργίου (γι’ αυτό σε πολλά μέρη ονομάζεται Λαμπριάτης και Αϊγιωργίτης ή Αϊγιωργάτηςή Αϊγιώργης) και ακόμη, επειδή μαζί με τον Μάιο βρίσκονται κοντά στο ευτυχές τέρμα των ετήσιων κόπων, της συγκομιδής: “Απρίλης, Μάης κοντά ’ν’ ο θέρος”. Η ημέρα έχει μεγαλώσει πλέον αρκετά, δεδομένου δε ότι οι εργάτες των γεωργικών εργασιών προσλαμβάνονται από την ανατολή έως τη δύση του ηλίου, και επιπλέον ότι ο καιρός είναι κατάλληλος για εργασία, συμφέρει ο γεωργός να προσλάβει ακόμη και οκνηρούς εργάτες: “Τον Απρίλη και τον Μάη έπαιρνε ακαμάτη εργάτη”.
Η πρώτη Απριλίου (πρωταπριλιά) είναι για όλους σχεδόν τους λαούς ημέρα αστεϊσμών· πρόκειται για ένα έθιμο ξενικό, που σπάει τη μονοτονία της καθημερινής ζωής με τα αθώα ψέματα που λέει ο ένας στον άλλον, προσπαθώντας να τον ξεγελάσει· ακόμα και οι εφημερίδες γράφουν ψεύτικες ειδήσεις για να ξεγελάσουν τον κόσμο.
Άλλες ονομασίες του Απρίλη:
Γρίλλης, δηλαδή γκρινιάρης, γιατί συνήθως τελείωναν τα γεωργικά αποθέματα από τις προηγούμενες συγκομιδές κι άρχιζαν οι γκρίνιες στην οικογένεια (“Απρίλης, γρίλλης, τιναχτοκοφινίτης”).
Τριανταφυλλάς, επειδή τον Απρίλιο ανθίζουν οι τριανταφυλλιές.
Άπειρες είναι οι παραδόσεις του λαού για τον μήνα αυτό. Του Απριλίου η ομορφιά έκανε τον Αθανάσιο Διάκο να αυτοσχεδιάσει στην πιο τραγική του ώρα το κύκνειο άσμα του: «Για δες καιρό που διάλεξε ο Χάρος να με πάρει, τώρα π’ ανθίζουν τα κλαριά και βγάζ’ η γη χορτάρι».
Ο Απρίλης τραγουδήθηκε ιδιαίτερα από τους ποιητές αλλά και από τον λαό μας: «Έστησ’ ο Έρωτας χορό με τον ξανθόν Απρίλη, Κ’ η φύσις ηύρε την καλή και τη γλυκιά της ώρα» και «Ο Απρίλης με τον Έρωτα χορεύουν και γελούνε» ζωγράφισε με ωραίους στίχους τις ομορφιές του Απρίλη ο εθνικός μας ποιητής Διονύσιος Σολωμός.
Μερικές από τις παροιμίες για τον Απρίλιο:
“Απρίλης, Μάης, κουκιά μεστωμένα” – “Απρίλης, Πασχαλιά, χελιδόνια, φως, χαρά” – “Απρίλης με τα λούλουδα και τα τρανά τα ψέματα” – “Βάλτ’ εργάτες τον Απρίλη κι ας ψυλλίζονται” – “Η βροχή τ’ Απριλομάρτη, μόνο τους ψαράδες βλάπτει” – “Να μη ζηλέψεις τη Λαμπρή γυναίκα και τον Απριλομάη φοράδα” – “Ο Απρίλης με την Πασχαλιά και τα κόκκινα τ’ αυγά” – “Ο Απρίλης με τραγούδια, κι ο Μάης τα λουλούδια”.
Στην Αρχαία Ρώμη ο μήνας ήταν αφιερωμένος σε δύο θεούς, στην Αφροδίτη και στον Απόλλωνα. Οι Ρωμαίοι γιόρταζαν:
Tα Βενεράλια (Veneralia), προς τιμήν της θεάς της αγάπης και της ομορφιάς Βένους, της Αφροδίτης των Αρχαίων Ελλήνων.
Τα Μεγαλήσια (Megalesia), προς τιμήν της θεάς Κυβέλης, με μουσικούς και γυμνικούς αγώνες.
Τα Παλίλια (Palilia), ποιμενική γιορτή προς τιμήν της θεάς Εστίας.
Τα Βινάλια Πριόρα (Vinalia Prioria), δηλαδή τα Πρώτα Οινοφόρια.
Τα Φλοράλια (Floralia), τα ρωμαϊκά Ανθεστήρια, προς τιμήν της Flora, θεάς της βλάστησης και της άνοιξης.
Στο αρχαίο Αττικό ημερολόγιο ο Απρίλιος αντιστοιχούσε με το δεύτερο δεκαπενθήμερο του μήνα Ελαφηβολιώνα και το πρώτο δεκαπενθήμερο του μήνα Μουνυχιώνα. Το διάστημα αυτό στην Αθήνα γιορτάζονταν τα:
Γαλάξια, προς τιμήν της Ρέας.
Μουνύχια, προς τιμήν της θεάς Αρτέμιδος.
Δελφίνια, προς τιμή του Απόλλωνα και της Αρτέμιδος.
Ο Μουνυχιών (ή Μουνιχιών) ήταν ο δέκατος μήνας του αττικού ημερολογίου. Ο μήνας αυτός ονομαζόταν έτσι από την εορτή των Μουνυχίων, η οποία ετελείτο προς τιμήν της Μουνυχίας Αρτέμιδος, που λατρευόταν στον Πειραιά (ο μήνας άλλαξε όνομα κατά τους ελληνιστικούς χρόνους και ονομάστηκε Δημητριών, προς τιμήν του Δημητρίου του Πολιορκητού). Το ιερό της θεάς Αρτέμιδος βρισκόταν στον λόφο της Μουνυχίας (λόφος Καστέλλας) και πιθανότατα πλησίον της σημερινής εκκλησίας του προφήτη Ηλία και του Μικρολίμανου. Εκεί κατέφευγαν και εύρισκαν άσυλο οι διωκόμενοι για εγκλήματα. Η εορτή των Μουνυχίων καθιερώθηκε από τη θρησκευτική πίστη των Αθηναίων ότι η Άρτεμις φώτισε τους Αθηναίους ως πανσέληνος την ώρα που διεξαγόταν η ναυμαχία στη Σαλαμίνα.
Πιθανώς η Μουνυχία (η ονομασία προέρχεται από τον μυθικό βασιλιά της Αττικής Μούνυχο, ο οποίος δέχτηκε τους Μινύες όταν εκδιώχθηκαν από τον Ορχομενό) να ήταν αρχικά αυτόνομη θεότητα, η οποία ταυτίστηκε αργότερα με το πρόσωπο της Αρτέμιδος.
* Όλοι οι μήνες έχουν ονόματα του αρχαίου ρωμαϊκού ημερολογίου, τα οποία είναι είτε ονόματα θεοτήτων (Ιανουάριος, Φεβρουάριος, Μάρτιος, Απρίλιος, Μάιος, Ιούνιος) είτε ονόματα ηγεμόνων (Ιούλιος, Αύγουστος) είτε αριθμητικά ονόματα (Σεπτέμβριος, Οκτώβριος, Νοέμβριος, Δεκέμβριος).
Καλό μήνα!
